Frans Zwartjes - Living

« Frans Zwartjes is a very peculiar, extraordinary filmmaker. His film all seem to exist completely disconnected from the real world. While one can assume this is at least partially due to the fact that he almost exclusively shoots interiors, the few times that his camera deviates into the outside world his unique lens still shows the world in utter disconnect. I spent a weekend watching 14 of his films (thirteen shorts and one feature), and at the end I felt like I had experienced the uncanny. Often times while viewing a Zwartjes film one gets the feeling that they're not supposed to be watching the film, that their act of viewing is transcending simple voyeurism and actually attaining violation. And this is why Zwartjes is amazing. (...) »  *

Yoel Meranda - Anıtkabir

« silent video shot in anıtkabir with a mini-tripod.

heavily influenced by some straub-huillet films i've seen recently... »

-Yoel Meranda

« (...) carefully edited to suggest a space larger than is shown. »

-Fred Camper on anıtkabir


*

Oliver Laxe - Paris #1 (2008)

Short film directed by Oliver Laxe.

Originally 16 mm transferred to Betacam SP. B&W 4:3. 30 minutes edition specially made for "Onda curta" (Galician TV program).

SYNOPSIS: A group of friends share a cinematographical experience in a particular region of Spain, Galicia. The goal is simple- to film what they like, without preconceived ideas about what should be filmed. They want their images to reflect the feelings that unite them with the people they find along the way.

DIRECTOR-CAMERA: Oliver Laxe
CAMERA ASSISTANT: Vicente Vázquez
EDITION: Oliver Laxe
SOUND: Usue Arrieta
SOUND ENGINEER: Simohamed Fettaka

Apichatpong Weeresethakul's Master Class

Apichatpong Weeresethakul's Master Class (Part Two)

12 November 2010, Malba (Buenos Aires)

Burak Çevik - Ulviye Hanım

Ulviye Hanım aşkı hiç yaşamamıştı. Kocası ile kaç kere beraber olduysa o kadar çocuğu vardı. Elli beş yaşlarındayken, kocasının metresi öldü. Kocası cenazeye gitti, ağladı. Altmışlarına geldiğinde Ulviye Hanım, torunlarını kentin en güzel sinemalarına götürür, yeni çıkan aşk filmlerini izletirdi. Çocukları, torunları ne zaman aşık olsa, Ulviye Hanım'a koşar, anlatırdı. O ise tüm anlatılanları gülümseyerek dinlerdi. Yaşlılık günlerinde genelde çay bahçesine gider, çayını içer ve oraya gelen utangaç sevgilileri izlerdi. Ulviye Hanım yetmiş üç yaşında öldüğünde, kocası cenazesinde ağlamadı.

Stan Brakhage - The Act of Seeing with One's Own Eyes (1971)

The Act of Seeing with One's Own Eyes, hayatında sadece bir kere (o da çok genç yaşında) cansız beden görmüş Stan Brakhage'nin 40'lı yaşlarına geldiğinde açığa çıkan ölüm korkusunun sinemaya yansımış hali. Yorumdan, metafordan arındırılmış gerçek. Belki bir şekilde kişinin yaşama ve kendisine olan bakış açısını değiştirebilecek güçte bir iş.

Brakhage'nin her türlü yorumdan arındırılmış kamerası, bir morga giriyor ve cansız bedenlere yapılan otopsileri izliyor. İlk başta oldukça iğrenç bulacağınız görüntülere bir süre sonra alışıyorsunuz ve farkediyorsunuz ki, gerçekten de izlediğimiz şey bir et parçasının kesilmesinden öte değil. İşte bu noktada insan ya ruhun önemine -varlığına- inanıyor ya da bunun aksine, varlığın sadece et ve kemikten oluştuğunu, bilinç kaybının -ölümün- her şeyin sonu olduğuna inanıyor.

Ama asıl soru şu ki, sinema bir 'kurucusu' olmadan salt gerçek neticesinde porno ile aynı değeri taşımaz mı?

Volkan Ergen - From Birth to Monster

Man Ray'in L'etoile De Mer ile Sinemada Açtığı Yol

Man Ray'in fotoğraf çalışmaları bir süredir ilgimi çekiyordu. Kendisinin 1920'li yıllarda bazı kısa film çalışmaları yaptığını biliyordum ama izlememiştim ve sonunda Ray'in sinemanın daha emekleme yılları olan 1920'lerde yaptığı birbirinden cesur ilk üç kısa filmini buldum, izledim.

Sinemanın bu ilk yıllarında Man Ray'in göstermiş olduğu eşsiz cesaret, hem biçim hem içerik olarak göze çarpıyor. O yıllarda underground porno sektörü dışında hangi sinema filminde yada video çalışmasında kadın göğüsü tüm çıplaklığı ile gözükmüştü ki? Ray, daha ilk kısa filmi olan Le Retour à la Raison'da bu tabuyu yıkarak bir dönem metresi olan Kiki de Montparnasse'in göğüslerini kadraja ortalıyor.

Man Ray, ikinci kısa filmi olan Emak-Bakia'da, ilk kısa filmindeki deneyselliğini bir adım öteye taşıyarak, kendi içsel dünyasını, yarattığı imgeler ile anlatarak sürrealizmin sinemadaki ilk örneklerini ortaya koyduğunu görüyoruz. Bakış açına getirdiği yeni boyut bu denemesinde daha da ön planda yer alıyor. Kameranın üstlendiği görevlere getirdiği özgürlükçü yenilikler, göze olan hem soyut hem somut takıntısı ikinci filminde çok daha belirgin bir hale geliyor.  Keşke ilk dönem işlerinde müzik kullanmak yerine (özellikle Emek Bakia’da) ses tasarımına daha çok yoğunlaşsaydı. Müzik, Ray'in 'deneylerini' daha akıcı ve şiirsel hale getirirken, değerinden de bir parça alıp yok ediyor.

Man Ray, üçüncü kısa filmini olan L' etoile De Mer'i ise yakın arkadaşı olan Robert Desnos'in ‘La Place De L'etoile' adlı şiirinden uyarlamış.

Kırılgan bir aşk hikayesini anlattığı üçüncü kısa filminde başrolü Man Ray'in metresi Kiki oynuyor ve Ray, bu filminde bir nevi Kiki ile olan kırılgan ilişkisini açığa vuruyor. Çoğunlukla yağmurlu bir günde pencerenin ardına kurduğu kamerası ile kadrajın deforme olmasına göz yuman ve tahminen göz yummaktan öte kameranın bu deformasyonundan duyduğu hazzı saklamadan kullanan yönetmen, tüm filmini bu deformasyon hali ve insanın haz noktası üzerine kuruyor. Yağmurun süzüldüğü camın arkasından defalarca güzelliğine vurgu yapılan kadını göremeyişimiz, yönetmenin güzelliğe vurgu yaptıkça değişik metodlar ile güzelliği somut olarak göstermekten çekinen tavrı, izleyicinin haz noktası ile adeta oyun oynadığının kanıtıdır. 'Women's teeth are such charming objects/ Kadının en göz alıcı objesi dişleridir.' derken kameranın sadece topuklu ayakkabıları gösteriyor. Mesela yönetmen, tamamen yağmura teslim olmuş bir pencere ardında yüzünü seçemediğimiz  bir kadın hakkında, ekranda 'She is beatiful/ Kız çok güzel' yazarken, sonrasında aynı yüzü bir gazetenin ardına saklıyor ve ardından ekranı karartıyor. Ray’in bu seyirciyi doyuma ulaştırmayan tavrı, kadının erkeği elinde tuttuğu gibi onun da seyirciyi elinde tutmasını sağlıyor.

Arzular hiç bir zaman sonuçlanamıyor. Erkek, kızı soyuyor ve yatağa yatırıyor ama bedenine sahip olamıyor. Her şey bittiğinde ise kadın, erkeğin kendi bedeni ile değil, değer yüklediği deniz yıldızı ile tatmin olmasını sağlıyor. Tıpkı Man Ray'in bize kadını film boyunca göstermeyip, kadın ile erkek arasındaki aşkı göstererek bu yolla tatmin olmasına izin verdiği gibi. Bu açıdan, L' etoile De Mer'de, seyirci ile erkek karakterin konumu arasında pek bir fark yok. İlişkide baskın oran taraf, aynı zamanda hazzın sınırlarını da belirliyor.

Kadın başka erkeklerin arzu nesnesi haline gelirken, erkek koşarak, tren ile, gemi ile gitmek, kaybolmak, varlığını sonlandırmak istiyor. Geride kalan ise sadece yitik bir aşk oluyor. Güzelliği ancak ateş ile çiçek ile yani doğa ile betimlenen kadın ise varlığını yüceltecek yeni erkekler ile yoluna devam ediyor.

Bu noktada akla Kiki'nin gerçek hayatta söylediği bir söz geliyor: "All i need is an onion, a bit of bread, and a bottle of red (wine); and i will always find somebody to offer me that." Man Ray ile Kiki, filmin Paris'teki ilk gösteriminden sonra ayrılıyorlar.

Man Ray'in işlerinin, izlediğim kadarıyla farklı bir dil oluşturma isteğinden öte, farklı bir göz geliştirme amacı taşıdığını düşünüyorum. 360 derece dönen, flu olmaktan çekinmeyen ve hatta bu 'net olmama' halinden gurur duyan kamera, cesurca kullanılan yamuk kadrajlar, kameranın yansımalara olan ilgisi vb. özellikler Ray'in video çalışmaları dönemine göre değil, günümüze göre bile değerlendirildiğinde cesur ve yenilikçi olarak kabul etmemizi sağlıyor.

Aşkınsal anlar ile donatılan eserleri, belirli bir dengeye sahip olmadığı, düzgün bir ritme oturmadığı için haklı olarak eleştirilebilinir ama bu tip dengesizliklerin, cesur olmanın bir dezavantajı olduğunu düşünüyorum. Hangi yönetmen daha ilk denemesinde mükemmel bir yapıt ortaya koydu ki? Man Ray de belki kusursuz bir iş ortaya koymuyor ama kendi üslubunu açığa çıkarmayı başarmış bir yönetmenin filmlerini izlediğimizi her sahnede seyirciye hissettirmeyi başarıyor.

Yönetmenin fotoğraf ile kurduğu ilişkinin bir benzerini sinema için de kurduğunu söyleyebiliriz. Ray'in fotoğraflarındaki yaratıcılığı filmlerinin her karesine yansımış durumda. Yönetmen bu sefer, sinema gibi daha geniş, daha rahat hareket edebileceği bir ortamda olduğu için, sinemanın tüm olanaklarından faydalanarak yaratıcılığını daha rahat ortaya koyabiliyor. Ray, sevdiği şeyi yapıyor. Sevdiği kareleri çekiyor, dilediği gibi kurguluyor ve yer yer arayış içinde ama çoğunlukla mastürbatif kişisel sinemasını paylaşarak özgün bir deneyim sunuyor. Neredeyse yüz yıl önce yapılmış olmasına rağmen, içinde bir giz gibi barındırdığını düşündüğüm özgünlüğü tadabilmek, hissedebilmek ve ardını irdeleyebilmek için yönetmenin ilk işlerine zaman ayırmak şart.

Man Ray'in daha o yıllardan kurgu sinemasına olan yadsınamaz inancı, hikaye anlatmaktan çok duyguları aktarmayı amaçlayan ve içsel dünyayı dışa vurma aracı haline getirilen sinemaya olan inancımı körüklüyor.

Deniz Tortum - Dünya / Earth

tatlı ve rüya anların dünya.

tüm kaybediliş özendirilirse,

gerçekten sorup, gerçekten söylerse,

kaybediş kavuşturur dünya.

nasıl gözlerinde karanlıklar,

nefret-içi geçmiş zaman dışına.

aşkın tüm aşk parçalarına.

belki bir gün birbirimizi severiz.

beni yalnız bırakma içine al dünya.

efe murat

film | deniz tortum
 ses | alican çamcı

Alp Zeki Heper ve İki Kısa Filmi (Bir Kadın & Şafak)

  

Anlaşıl(a)mayan, bir türlü kabul edilmeyen, çemberin içine dahil olamayan ve dışarıda bir yerde çırpınmaya mahkum edilmiş bırakılan insanlara her zaman için özel bir ilgi duymuşumdur. Size, toplumun normlarına uymayan düşüncelerini cesaretle eyleme dönüştürerek toplumun at gözlülüğüne meydan okuyan ve fikir-adam olmaktan öte kapitalist sistemi umursamayarak, hatta bu sistemde zarar edip, dışlanacağını bile bile düşüncesini eyleme dönüştürüp, teori-pratik birliğine ulaşan, Türk sinemasının kayıp -kaybedilmiş- dehalarından birini tanıtmak istiyorum; Alp Zeki Heper.

İlk film çalışmalarını Paris’te gerçekleştiren Heper, Galatasaray Lisesi’nden mezun olduktan sonra önce hukuk okumak için Cenevre’ye gider lakin mutlu olamaz ve okulu bırakarak Fransa’ya geçip, Paris Yüksek Sinema Enstitüsü’de (Institut des Hautes Etudes Cinématographiques – IDHEC) sinema eğitimi almaya başlar. Bu okuldan ‘En İyi Yönetmen’ ünvanı ile mezun olan yönetmen, bu dönem (1963 yılında) gerçekleştirdiği iki kısa filminden ilki olan ‘Bir Kadın’ ile IDHEC, ikinci kısa filmi Şafak ile de hem IDHEC hem de Avusturya Kültür Bakanlığı En İyi Film ödülünü almıştır.

İlk uzun metrajlı ‘Soluk Gecenin Aşk Hikayeleri’ni Türkiye’de çeken Heper, bu filminde soyut bir aşk hikayesini şiirsel görüntüler ile anlatmış, dönemin yönetmen ve eleştirmenlerinden ilgi görmüştü. Bunuel’in işlerinin etkilerini taşıyan bu filme, cinsel içerik sebebiyle, film kontrol komisyonu el koydu. Heper ise bu yasaklara karşı tepkisini bir gazete röportajında,“Soluk gece, aşk filmiydi. Aşk hiçbir zaman müstehcen olmamıştır. Müstehcen olan, aşka karşı alınan bu tutumdu. Anılarla ilgili, zor anlatımlı bir filmdi. Sevginin, tutkunun, işkenceyi, baskıyı yok etmesini dilemiştim. Özgürlüğün delice bir sevgi olduğunu düşünüyordum, müstehcenlikle suçlandım.” sözleriyle ortaya koydu. 2. Antalya Altın Portakal Film Festivali’ne katılan ancak seyirci karşısına çıkarılmayan film, yalnızca özel gösterimlerde izlenebildi. Genel olarak görüntüleri açısından estetik bulunurken, yabancılaşmayı anlatan içeriği fazla ilgi görmedi. Sonraki dönemlerde de seyirci karşısına çıkarılmadığından, sadece sinema arşivlerinde bulunan ve merak edilen bir film olarak kaldı.

Alp Zeki Heper’in 27 yaşında çektiği ‘Soluk Gecenin Aşk Hikayeleri’ filmi ile ilgili Danıştay 12. Dairesinin 28-3-1967 gün E.966/7481, K.967/481 sayılı kararı şu şekilde:

“Dava konusu filmin bütünü itibariyle umumi ahlak ve adaba, aile müessesesinin kudsiyetine aykırı olduğu gerekçesiyle yasaklandığı anlaşılmaktadır. Filmin bu sebeple yasaklanmasının yerinde olup olmadığının tespiti için Naip Üye nezaretinde yapılan incelemede bilirkişi Vedat Tanrı’nın 10-2-1966 tarihli raporunda (cinsel sorunların sinematografik yoldan ele alınmaya çalışıldığı filmde gösterilmesinde sakıncalı bir cihet görülmediği) bildirilmişse de; 3-1-1967 günlü ara kararımız veçhiyle filmin ayrıca heyet halinde görülmesi uygun görülmüştür. Sahneden görülen eserle; değişik yaş ve seviyede kimseye hitap edilmesi itibariyle, bunlarda, hususiyetle hukuka ve genel ahlak kuralları çerçevesi içinde ahlaka uyarlık aranması tabidir. Tezi olmayan ve aksiyonlarında ahenk görülmeyen bahse konu filmde; insan hayatı, adeta şuur ve şuuraltı ile sadece cinsi arzular üzerine kurulmak istenmekte; gizli kalması gerekli arzu ve hareketler parklarda, umuma açık yerlerde, hatta trafiğin en yoğun olduğu cadde ortalarında cereyan ederken görülmekte; marazi tiplerin sahneye aktarılan ıstıraplı ruh hali, ar veya haya hislerini rencide etmektedir. Konunun iddia edildiği gibi rüyada geçmiş birtakım kompleksleri ifadeye çağırmış olması, filmin tüm halinde seyredenler üzerinde bıraktığı izlere ahlak ve adaba aykırı olduğunu kabule mani değildir. Bu itibarla adı geçen filmin halka gösterilmesinin ve yurt dışına çıkarılmasının yasaklanmasında ‘Filmlerin ve Film Senaryolarının Kontrolüne dair Nizamname’nin 7’nci maddesinin 6’ncı fıkrası hükmüne aykırılık görülmediğinden davanın reddine… 29-3-1967 günü oy birliğiyle karar verildi.”

Bu hayalkırıklığının ardından sinemaya bir süre ara veren Heper, geri dönüp bir kaç ana akım film yapmışsa da, bu filmler de dönemin film kontrol komisyonu tarafından yasaklanmıştı. Türkiye’de yenik düştüğü sansür engeli karşısında sonunda dayanamayan yönetmen, ölümüne yakın filmlerinin, yazılarının çoğunu kendi elleri ile yaktı. Sinema anlayışını, “En sonunda yazan, yöneten, kurgulayan, görüntüleyen, oynayan, yapımcı ve seyirci de olabilirim. Yani filmlerimi tek başıma izlemek zorunda kalabilirim.” sözleriyle ifade eden Heper’in filmleri, karmaşık yapıya sahip olması ve dağıtım, gösterim şansı bulamadığı için seyirciyle buluşamadı. Yaşamının son on yılında akıl sağlığını yitiren Heper, 9 Ocak 1984′te kanser sebebiyle hayatını kaybetti.

Heper’in trajik yaşamından geriye, ikisi kısa metraj olmak üzere toplamda altı film kaldı. Bu filmlerden kısa olanlarına 2011′in Kasım ayında dostum Deniz Tortum aracılığı ile ulaştım ve bizzat ben internete yükledim. Asıl efsanelere konu olan ise Heper’in zamanında yasaklanan ilk uzun metrajlı filmi ‘Soluk Gecenin Aşk Hikayeleri’dir. Türk sinemasının ilk deneysel filmi kabul edilen bu eseri, rivayete göre yönetmen ölmeden önce Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi arşivinde saklanması için Prof. Sami Şekeroğlu’na emanet edip, filmi kimseye göstermemesini vasiyet etmiş. Bu tehlikeli filmin insanlara ulaşmasını istemeyen Heper, tuhaf bir şekilde kendisinin de filminin arızalı, sapkın olduğunu düşünüyormuş. 2012′nin Mart ayında 23. Ankara Uluslararası Film Festivali’nin programına alınan Soluk Gecenin Aşk Hikayeleri, Heper ailesi fertlerinden birisinin gösterim izninden vazgeçmesi üzerine film festival programından çıkarıldı.

Heper’in hayatındaki dönüm noktalarından biri, kızının on sekiz yaşında iğne şoku sebebiyle hayatını kaybetmesidir. Bu kayıp, Heper’in iyice hayattan bağının kopmasına sebep olmuş ve bir süre sonra kızının ağzından kendisine mektuplar yazarak bir kaçış arayışı içerisinde çevresindekilere bu mektupları okumuştur.

Selim İleri, Heper ile olan bir anısını şöyle anlatır: “Delilikle deha arasında gidip gelen biriydi. Sıkıyönetimin (12 eylül) en civcivli döneminde bir dolmuşta karşılaşmıştık. Askerlerin aleyhinde bağıra bağıra atıp tutmaya başladı. Paniğe kapıldım. Arkaya dönerek yolculara ‘Delidir, aldırmayın’ demek zorunda kalmıştım. Alp’i en son Beşiktaş vapur iskelesinde gördüm. Cinnet halindeydi.”

O zamanlardan geriye kalan, bugün izleme imkanımız olan Heper’in iki kısa filminden ilki olan Bir Kadın’da, yapay aydınlatmanın bariz, sessizliğin daim olduğu bir yapay içsel dünya yaratılmış. Bu tek mekan dünyada, yönetmenin derdi evlilik ile iki insanın bir olma durumu. Bakışların insanı sarsıp duvarlara vurabildiği bu gerçeküstü diyebileceğimiz evin içinde, pencerelerin tahtalar ile kaplı kısmının aralıklarından içeri sarkan ışık hüzmeleri bir var olup bir yok olurken, evin içindeki aile kurumunun kahramanları olan kadın ve erkekte varoluş çabası içerisindedir. Heper’in derdi, kadının ve erkeğin bir olduğu zaman, bağımsızlıklarından verdikleri ödünün sınırlarıdır. Bu durum neticesinde, kadın isyan ederken, erkek ürkütücü pasif bakışları ile bu isyanı körüklemekte, kadının isyanı, erkeğin pasifliği ile çarpışırken, aile kurumunun sarsılan temelleri yerlere saçılmaktadır. Bu evlilik (kadın-erkek) savaşının kazananı yoktur. İki tarafında kaybetmeye mahkum olduğu bu evlilik piyesi, Zeki Heper’in evliliğe olan bakış açısını özgün bir dil ile ortaya koymasını sağlamıştır.

Heper’in ikinci kısa filmi Şafak’ta ise, iki pencere arasındaki tek mekanda yaşanan üç kişilik bir aşk üçgenini izliyoruz. Şafak, Bir Kadın gibi tamamen sesten arındırılmış bir yapıt değil. Müzik kullanımı, Şafak’ı daha epik, daha şiirsel hale getirmekte. Heper’in ilk kısa filminde temellerini gördüğümüz mekan ve ışık kullanımını Şafak’ta daha belirgin halde görebiliyoruz. Heper’in filmlerinde, mekanların, hikaye anlatımda oynadığı rol tartışmasız önemli ve bence yönetmenin iki kısa filminde de en göze çarpan özelliği zamanının çok ötesinde, denemekten, yanılmaktan korkmayan cesur tavrı ile kamerasının mekanlar ile kurduğu ilişki.

Alp Zeki Heper’in zamanında anlaşılmamasından ileri gelen ve bir süre sonra delirmesine sebep olan,  Selim Işık’ın Türk Tutunamayanlar Ansiklopedisi’ne girebilecek trajik yaşam hikayesi aklıma geldikçe hüzünleniyorum.

Burak Çevik

Alp Zeki Heper and His Two Short Films (A Woman & Sunrise/Dawn)

I think Alp Zeki Heper is one of Turkish cinema's lost geniuses. He finished his schooling at the Galatasaray high school (Istanbul) and went first to Geneva to study law. He dropped that and moved to France to study film. Having Costa-Gavras as classmate, he graduated at the Paris "Institut des Hautes Etudes Cinématographiques - IDHEC" and he received the diploma/prize of "best director".  He realized his first film projects in Paris. For his short films "A Woman" and "Dawn" he was awarded prizes by the IDHC and the Austrian Ministry of Culture.